การขึ้นตรวจค้นเรือของสหรัฐฯ สกัดกั้นกองเรือเงาของรัฐบาลอิหร่าน

พ.ท. อุยลิโซเน เอฟ. ตูอา/กองทัพบกสหรัฐฯ

การหลบเลี่ยงมาตรการคว่ำบาตรทางทะเลอาศัยความคลุมเครือเป็นเครื่องมือสำคัญ ทั้งความไม่ชัดเจนเกี่ยวกับเจ้าของเรือ การเปลี่ยนธงเรือไปมา และความหวังว่าจะไม่มีฝ่ายใดเข้าดำเนินการ การที่สหรัฐอเมริกาทำการขึ้นตรวจค้นเรือบรรทุกน้ำมันเอ็ม/ที ทิฟานี และเอ็ม/ที มาเจสติก เอ็กซ์ ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับรัฐบาลอิหร่านในมหาสมุทรอินเดียเมื่อไม่นานมานี้ แสดงให้เห็นว่ากฎหมายทางทะเลที่มีอยู่สามารถขจัดความคลุมเครือดังกล่าวได้อย่างไร และเหตุใดบทเรียนนี้จึงมีความสำคัญต่อทั้งภูมิภาคอินโดแปซิฟิก

เครือข่ายที่ขนส่งสินค้าผิดกฎหมายและสร้างรายได้ให้แก่กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลามของรัฐบาลอิหร่าน อาศัยประโยชน์จากความคุ้มครองที่กฎหมายมอบให้แก่ผู้ประกอบการขนส่งทางเรือพาณิชย์ที่ถูกต้องตามกฎหมาย กลุ่มที่เชื่อมโยงกับกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลามปิดใช้งานระบบระบุตัวตนอัตโนมัติบนเรือ ซึ่งออกแบบมาเพื่อป้องกันการชนกันของเรือ ใช้เอกสารทะเบียนเรือปลอม และชักธงปลอม ทั้งหมดนี้มีจุดประสงค์เพื่อทำให้เรือของตนยากต่อการระบุตัวตนและยากยิ่งขึ้นต่อการตรวจสอบหรือดำเนินการ

กฎหมายระหว่างประเทศมีมาตรการรับมือกับปัญหาดังกล่าว ภายใต้อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทางทะเล เสรีภาพในการเดินเรือในทะเลหลวงของเรือขึ้นอยู่กับสัญชาติของเรือลำนั้น ข้อ 91 กำหนดว่าเรือมีสัญชาติของรัฐที่เรือนั้นมีสิทธิชักธงของรัฐดังกล่าว อย่างไรก็ตาม ข้อ 92 กำหนดว่า เรือที่เดินเรือภายใต้ธงของรัฐตั้งแต่สองรัฐขึ้นไป โดยเลือกใช้ธงตามความสะดวก อาจสูญเสียการคุ้มครองจากรัฐเจ้าของธงเหล่านั้น เรือดังกล่าวไม่สามารถอ้างสิทธิ์ได้รับความคุ้มครองจากรัฐเจ้าของธงใด ๆ ได้ และภายใต้ข้อ 110 เจ้าหน้าที่กองทัพเรือสามารถขึ้นตรวจค้นเรือเพื่อตรวจสอบสถานะได้ หากมีเหตุอันควรสงสัยว่าเรือลำนั้นไม่มีสัญชาติ

หลักกฎหมายดังกล่าวได้รับการใช้งานมาเป็นเวลานานแล้ว นายเจมส์ คราสกา ศาสตราจารย์จากวิทยาลัยยุทธนาวีสหรัฐฯ ได้เขียนบทความลงในวารสารการศึกษากฎหมายระหว่างประเทศ พ.ศ. 2569 โดยได้สืบร่องรอยเรื่องดังกล่าวผ่านทางตัวบทสนธิสัญญา จารีตประเพณี และคำพิพากษาของศาลที่มีมานานหลายทศวรรษ นอกจากนี้ นายคราสกายังเน้นย้ำถึงข้อจำกัดของหลักกฎหมายดังกล่าว โดยระบุว่าสิทธิ์ในการขึ้นตรวจค้นเรือเป็นสิทธิ์ของเรือรบของกองทัพเรือเท่านั้น โดยต้องมีเหตุอันควรสงสัย และหากพิสูจน์ได้ว่าข้อสงสัยนั้นไม่มีมูล ก็มีหน้าที่ต้องชดเชยความเสียหายให้แก่เรือที่ถูกตรวจค้น นายคราสกาสรุปว่า การไม่มีสัญชาติของเรือ “ไม่ใช่ช่องโหว่ของกฎหมายทะเล แต่เป็นข้อเสียเปรียบ”

เรือทิฟานีถูกขึ้นตรวจค้นในเดือนเมษายน พ.ศ. 2569 บริเวณอ่าวเบงกอลระหว่างศรีลังกาและอินโดนีเซีย ซึ่งอยู่ในพื้นที่รับผิดชอบของกองบัญชาการสหรัฐฯ ประจำภาคพื้นแปซิฟิก ไม่กี่วันต่อมา เรือมาเจสติกเอ็กซ์ก็ถูกขึ้นตรวจค้นในบริเวณเดียวกันของมหาสมุทรอินเดีย นายคราสการายงานว่า เครื่องส่งสัญญาณของระบบระบุตัวตนอัตโนมัติบนเรือทิฟานีถูกปิดใช้งานขณะที่มีการเข้าประชิดเรือ และธงที่เรือมาเจสติกเอ็กซ์อ้างว่าใช้งานอยู่ก็ถูกโต้แย้ง ทั้งสองกรณีเป็นตัวอย่างของความผิดปกติที่ทำให้ต้องตรวจสอบสถานะของเรืออย่างละเอียดมากขึ้น

การขึ้นตรวจค้นเรือโดยชอบด้วยกฎหมายเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเท่านั้น การตรวจพบว่าเรือไม่มีสัญชาติอาจเป็นพื้นฐานในการใช้อำนาจตามกฎหมายเพื่อดำเนินกระบวนการเกี่ยวกับมาตรการคว่ำบาตร ศุลกากร คดีอาญา หรือการริบทรัพย์สิน ในกรณีของเรือทิฟานีและเรือมาเจสติกเอ็กซ์ กระทรวงยุติธรรมสหรัฐฯ ได้เริ่มดำเนินกระบวนการริบทรัพย์สินทางแพ่ง ต่อมา เจ้าหน้าที่สืบสวนของกระทรวงความมั่นคงแห่งมาตุภูมิสหรัฐฯ ได้ดำเนินการตามหมายศาลของรัฐบาลกลางเพื่อยึดเรือบรรทุกน้ำมันทั้งสองลำและน้ำมันดิบอิหร่านที่บรรทุกอยู่บนเรือรวมประมาณ 4 ล้านบาร์เรล ซึ่งมีมูลค่าเกือบ 1.99 หมื่นล้านบาท (ประมาณ 600 ล้านดอลลาร์สหรัฐ) ตามรายงานของสำนักข่าวบลูมเบิร์กในเดือนกันยายน พ.ศ. 2569  สหรัฐฯ ได้ยึดเรือบรรทุกน้ำมันลำที่สามในมหาสมุทรอินเดียเมื่อเดือนมิถุนายน เรือบรรทุกน้ำมันขนาดใหญ่พิเศษลำดังกล่าว ซึ่งมีชื่อว่า ดาวินา หรือ เลนอร์ เป็นเรือที่ไม่มีสัญชาติและถูกสหรัฐฯ คว่ำบาตรมาตั้งแต่ช่วงปลาย พ.ศ. 2567 เนื่องจากต้องสงสัยว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับการค้าน้ำมันของอิหร่าน

นายคราสกาอธิบายว่า กลไกทางกฎหมายที่อยู่เบื้องหลังการดำเนินการเหล่านี้ประกอบด้วยการกำหนดมาตรการคว่ำบาตรและบทบัญญัติว่าด้วยการริบทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องกับการก่อการร้าย ซึ่งมุ่งดำเนินการกับทรัพย์สินโดยตรง ทำให้สามารถดำเนินคดีต่อไปได้โดยไม่จำเป็นต้องมีคำพิพากษาว่าบุคคลใดมีความผิด การขึ้นตรวจค้นเรือในทะเลโดยชอบด้วยกฎหมายอาจนำไปสู่ผลกระทบระยะยาวต่อเรือและสินค้าที่สนับสนุนเครือข่ายผิดกฎหมาย

แนวทางดังกล่าวไม่ได้อาศัยเพียงกฎหมายและนโยบายของสหรัฐฯ เท่านั้น นายคราสการะบุว่า สหราชอาณาจักรให้การสนับสนุนสหรัฐฯ ในการยึดเรือบรรทุกน้ำมันเบลลา 1 ในมหาสมุทรแอตแลนติกเหนือเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2569 เจ้าหน้าที่ระบุว่า ระบบระบุตัวตนอัตโนมัติของเรือลำดังกล่าวถูกปิดใช้งานและชื่อเรือถูกปกปิด ขณะขนส่งน้ำมันที่มีต้นทางจากอิหร่านจำนวน 1.8 ล้านบาร์เรล

ฝรั่งเศสได้ขึ้นตรวจค้นเรือหลายลำที่ต้องสงสัยว่าชักธงปลอมในน่านน้ำยุโรป และรัฐ 14 แห่งในภูมิภาคทะเลเหนือและทะเลบอลติกได้ประกาศใน พ.ศ. 2568 ว่า เรือที่ไม่มีสัญชาติไม่มีสิทธิได้รับเสรีภาพในการเดินเรือภายใต้อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทางทะเล ออสเตรเลีย ญี่ปุ่น และนิวซีแลนด์ยังได้กำหนดมาตรการคว่ำบาตรต่อเรือในกองเรือเงาที่เชื่อมโยงกับรัสเซีย ซึ่งตอกย้ำว่าทั้งปัญหาและมาตรการรับมือดังกล่าวมีขอบเขตทั่วโลก

แนวทางแก้ไขที่ยั่งยืนที่สุดอาจเป็นการป้องกัน นายคราสการะบุว่า องค์การทางทะเลระหว่างประเทศได้อนุมัติแนวทางการจดทะเบียนเรือเมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2569 โดยอาศัยข้อเสนอจากรัฐต่าง ๆ รวมถึงหมู่เกาะคุก หมู่เกาะมาร์แชลล์ และไทย แนวทางดังกล่าวเป็นไปตามความสมัครใจ โดยขอให้รัฐเจ้าของธงตรวจสอบความเป็นเจ้าของเรือ ตรวจสอบหมายเลขประจำเรือขององค์การทางทะเลระหว่างประเทศ และกำหนดให้ต้องมีหลักฐานการถอนทะเบียนเรือก่อนเปลี่ยนธงเรือ หน่วยงานทะเบียนเรือที่ใช้มาตรฐานดังกล่าวอย่างสม่ำเสมอจะช่วยปิดช่องโหว่ที่ผู้กระทำผิดกฎหมายใช้ประโยชน์ และคุ้มครองการขนส่งทางเรือที่ถูกต้องตามกฎหมาย

สำหรับกองกำลังทางทะเลในภูมิภาค ภารกิจในทางปฏิบัติคือการนำความชัดเจนทางกฎหมายไปสู่การดำเนินการร่วมกัน โดยการระบุสิ่งบ่งชี้ว่าเรือไม่มีสัญชาติ การแลกเปลี่ยนข้อมูลอย่างรวดเร็ว และการใช้อำนาจตามกฎหมายของแต่ละประเทศเพื่อป้องกันไม่ให้เรือที่กระทำผิดกฎหมายสามารถเดินทางผ่านได้อย่างปลอดภัยและแสวงหาผลกำไร ฝ่ายศัตรูใช้ประโยชน์จากความคลุมเครือทางกฎหมายโดยคาดหวังว่าฝ่ายอื่น ๆ จะลังเลที่จะดำเนินการ การดำเนินการที่ชอบด้วยกฎหมายและโปร่งใสช่วยปิดช่องโหว่เหล่านั้น และเสริมสร้างกฎระเบียบและบรรทัดฐานทางทะเลระดับโลกที่ธำรงรักษาเสถียรภาพและความเจริญรุ่งเรือง